Samed Akşit - Proje - Tümdengelim

Geçerli bir akıl yürütmenin veya çıkarımın sonucunu öncüllerinden çıkarmak işlemi. Genelden özele, külliden cüz'iye bütünden ferdiye varan düşünme ve akıl yürütme yöntemi. Bu çeşit düşünme biçimini en iyi bir şekilde ortaya koymanın yollarını araştıran Aristoteles olmuştur.

Tümden gelim, tümevarımla birlikte en genel akıl yürütme şekillerindendir. Burada tümel (külli) bir hükümden tikel (cüz'i) bir hüküm çıkarılır, yasalardan tek tek olay ve olgulara gidilir, nedenlerden sonuçlara ula­şılır. Bu, tümevarımın zıddıdır.

Klasik mantığın üzerinde en çok durduğu akıl yürütme şekli tümdengelimdir. Kıyas, tümdengelimin en mükemmel şekli olarak kabul edilir. Gerçekten Aristoteles'in kıyas (tasım) olarak tanımladığı akıl yürütme şeklinin genelleştirilmesine dayanır. Tümdengelim bazan çok açık olur ve ancak iki öncül önermeye lüzum gösterir. Bazan da çok açık olmadığından ikiden çok öncüle ihtiyaç olur. Bu duruma göre kıyas tümden gelimin en kısa ve en yaygın şeklidir. Ancak, tümden gelim ile kıyası birbirine karıştırmamalıdır. Çünkü, tümevarım şeklinde yapılan birtakım kıyaslar da vardır.

Tümdengelim matematik bilimlerin esas alelini teşkil eder. Bununla birlikte tabiat bilimleri de onu gerek varsayımlarının araştırılıp doğrulanmasında, gerek bir olayın izahı yani yasa haline getirilmesinde bir metod olarak kullanıp ondan yararlanırlar.
Öte yandan tümdengelimin genelden Özele veya tümelden tikele bir akıl yürütme olduğu şeklindeki geleneksel görüş bir çok mantıkçı tarafından yanlış bulunarak kabul edilmemiştir. Bazdan geçerli bütün akıl yürütmenin tümdengelimli olduğunu savunurlar. Sonuçta tümdengelim ile tümevarım arasındaki karşıtlığı reddederler.

Doğadaki detayların gözlemlenerek genel yargılara ulaşılması süreci olan tümevarımı takip eden tümdengelim, ulaşılan bu genel yargılardan yararlanımı artırmak amacı ile tekrar özel seviyeye indirgeyen bir değerlendirme ve yorumlama sürecidir.

Örneğin; doğada görülen iki ya da daha fazla kuş türünün iki ayaklı olduğunu gözlemleyen bir kişi tümevarım metodunu uygulayarak “Birçok kuş gördüm, tamamı iki ayaklı idi. Öyleyse tüm kuşlar iki ayaklıdır.” sonucuna tüm kuş türlerini görmeden ve gözlemlemeden ulaşır. Varılan bu sonuç genel bir yargıdır. Bu genel yargıyı değerlendiren bir başka kişi ise “Tüm kuşlar iki ayaklıdır. Serçe de bir kuştur. Öyleyse serçe de iki ayaklıdır”. diyerek herhangi bir serçeyi görmeden gözlemlemeden bu özel sonuca ulaşabilmektedir.

Tümevarım da tümdengelim de; doğadaki hareketlerin ve unsurların, sosyal olguların ve olayların değerlendirilmesi neticesinde topluma yararlı bir sonuca ulaşılması için gereklidir ve önemlidir. Bu amaçla sıklıkla da uygulanan yöntemlerdir. Bilimsel alanda ampirik sonuçların biriktirilerek teorik kapsamda değerlendirilmesi olarak uygulanan tümdengelim birçok bilimsel çalışmanın başarılı şekilde ilerletilmesi ve sonuçlandırılması için kullanılmıştır.